Από την παρουσίαση των ιστορικών παραδειγμάτων και των εμπειρικών δεδομένων του παρόντος κεφαλαίου προκύπτουν σχετικά αβίαστα  ορισμένες πολύ συγκεκριμένες τομές που θα μπορούσαν να εφαρμοστούν για τη βελτίωση τόσο της αντιπροσωπευτικής όσο και της συμμετοχικής δημοκρατίας:

• Διαφάνεια και λογοδοσία για τη στάση που κρατάν τα κράτη-μέλη μέσα στο Συμβούλιο της ΕΕ.
• Στέρεα σύνδεση του εκτελεστικού της ΕΕ με το νομοθετικό της και τις ευρωεκλογές, πχ. μέσω της καθιέρωσης της εκλογής του Κολεγίου των Επιτρόπων μόνο από την Ευρωβουλή.
• Αριθμητικά ισόρροπη σύνθεση των συμβουλευτικών ομάδων, με ισότιμη και αναλογική εκπροσώπηση των διάφορων κοινωνικών ομάδων.
• Εγγύηση ισορροπίας και στις συναντήσεις αλλά και στις γραπτές διαβουλεύσεις με εκπροσώπους συμφερόντων.
• Aλλαγή πολιτικής στο ζήτημα των περιστρεφομένων πορτών (revolving doors) ώστε να σταματήσει η διαρροή δημοσίων λειτουργών προς τις μεγάλες εταιρείες, αλλά και η προνομιακή πρόσβαση των εταιρειών στους θεσμούς μέσω αυτών.
• Εγγύηση ανοίγματος νομοθετικής διαδικασίας όταν μια Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών (ECI) συλλέγει τις απαραίτητες υπογραφές.
• Περισσότερες δυνατότητες επιτόπιας έρευνας στην Επιτροπή Αναφορών (PETI).
• Μηχανισμός ελέγχου της τήρησης των συμφωνηθέντων μεταξύ ευρωπαϊκών θεσμών και Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή.
• Επέκταση και όχι συρρίκνωση της δυνατότητας δημοσίευσης εγγράφων (αποφυγή ανάδυσης μιας διαφάνειας «α λα καρτ»).
• Αναγνώριση και θεσμική προστασία της συμμετοχής της ανεξάρτητης, μη εταιρικής και οργανωμένης κοινωνίας των πολιτών στις πολιτικές, νομοθετικές και ρυθμιστικές συζητήσεις των θεσμών της ΕΕ.

Η απόκρουση και ματαίωση των πολιτικών τάσεων που αναπτύσσονται κυρίως μετά τις ευρωεκλογές του 2024 για να αποδυναμωθεί η μη εταιρική κοινωνία των πολιτών είναι προϋπόθεση κάθε προοπτικής εκδημοκρατισμού της ΕΕ.  

Η συμμετοχή των ΜΚΟ και των συνδικάτων δεν αποτελεί απλώς τεχνική συμβολή αλλά προϋπόθεση:

• δημοκρατικού ελέγχου,
• πλουραλιστικής εκπροσώπησης,
• διαφάνειας,
• εξισορρόπησης οικονομικής ισχύος.

Η προσπάθεια για “αδιαμεσολάβητη σχέση” θεσμών–πολιτών, όταν παρακάμπτει τους συλλογικούς φορείς, δεν ενισχύει αλλά αποδυναμώνει τη δημοκρατία.
Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών δεν είναι εμπόδιο: είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου η κοινωνική βούληση μετατρέπεται σε θεσμικό διάλογο.

Σε μια ΕΕ όπου τα συγκεντρωμένα συμφέροντα είναι ισχυρά, η δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει μόνο αν διαθέτει ισχυρή, ανεξάρτητη και βιώσιμη οργανωμένη κοινωνία των πολιτών.

Η άρνηση κάθε μετατόπισης στην κοινωνικοοικονομική εξουσία οδηγεί αναπόφευκτα στον περιορισμό της δημοκρατίας.