Πέρα από τις διαβουλεύσεις, η ΕΕ διαθέτει και μια σειρά άλλων εργαλείων που δεν περνούν από τους μηχανισμούς της εκλογικής εκπροσώπησης αλλά επιτρέπουν στους πολίτες και τις ομάδες τους να επηρεάσουν τη λήψη αποφάσεων και να ελέγχουν τη λειτουργία των θεσμών.
Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών (ECI)
Η ECI καθιερώθηκε με τη Συνθήκη της Λισαβόνας ως εργαλείο άμεσης συμμετοχής:
- απαιτεί 1 εκατομμύριο υπογραφές,
- από το ¼ των κρατών μελών (τουλάχιστον 7),
- αφορά κυρίως ζητήματα στα οποία η Επιτροπή έχει αρμοδιότητα νομοθέτησης.
Ωστόσο, από τις 119 πρωτοβουλίες, μόλις 11 οδήγησαν σε επίσημη απάντηση της Επιτροπής, ενώ 26 απορρίφθηκαν ως μη παραδεκτές (π.χ. TTIP, Πυρηνική Ενέργεια, Εσπεράντο) . Η χαμηλή αποτελεσματικότητα υπονομεύει τη δυναμική του εργαλείου.
Αναφορές στην Επιτροπή Αναφορών του ΕΚ (PETI)
Οι πολίτες μπορούν να υποβάλουν αναφορά σε ζήτημα που αφορά παραβίαση του δικαίου της ΕΕ. Η PETI λειτουργεί συχνά ως “θερμόμετρο δυσλειτουργιών” στον εφαρμοστικό μηχανισμό της Ένωσης. Ωστόσο, η πολιτική της αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την προθυμία της Επιτροπής να δράσει.
Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής
Διαδραματίζει κομβικό ρόλο στον έλεγχο κακοδιοίκησης και διαφάνειας — το 80% των υποθέσεων αφορά πρόσβαση σε έγγραφα και διαδικασίες λήψης αποφάσεων. Η δράση του ενισχύθηκε μετά τα σκάνδαλα revolving doors, αλλά παραμένει μη δεσμευτικός θεσμός.
Μηχανισμοί κατά της διαφθοράς
- Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο
- OLAF
- Ευρωπαία Εισαγγελέας (EPPO)
Οι θεσμοί αυτοί ελέγχουν χρηματοδοτήσεις, δημόσιες συμβάσεις και υποθέσεις απάτης, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών.