Η Παράγραφος 4 του άρθρου 11 της Συνθήκης της Λισσαβώνας αναφέρει τα εξής :

« 4. Πολίτες της Ένωσης, εφόσον συγκεντρωθεί αριθμός τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου, υπήκοοι σημαντικού αριθμού κρατών μελών, μπορούν να λαμβάνουν την πρωτοβουλία να καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, να υποβάλλει κατάλληλες προτάσεις επί θεμάτων στα οποία οι εν λόγω πολίτες θεωρούν ότι απαιτείται νομική πράξη της Ένωσης για την εφαρμογή των Συνθηκών.

Οι διαδικασίες και προϋποθέσεις που απαιτούνται για τη διατύπωση της εν λόγω πρωτοβουλίας καθορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 24, πρώτο εδάφιο της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. »

Με βάση το τελευταίο αυτό άρθρο 24, ο Κανονισμός 211/2011 καθόρισε ότι οι ένα εκατομμύριο υπογραφές πρέπει να προέρχονται από το ¼ των Κρατών Μελών, δηλαδή από τουλάχιστον επτά Κράτη Μέλη. Το κριτήριο αυτό δεν άλλαξε με την αναθεώρηση του Κανονισμού του 2019.

Η εμπειρία της εφαρμογής της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών (ECI) από το 2012 που μπήκε σε εφαρμογή ο πρώτος κανονισμός, δείχνει ότι το πιο περίπλοκο ζήτημα είναι το να αποδειχτεί ότι η Επιτροπή έχει αρμοδιότητα νομοθέτησης που να συνάδει με το εκάστοτε αίτημα των πολιτών.

H μη αποδοχή της αρμοδιότητας της, είναι ο πιο συνήθης λόγος άρνησης καταχώρησης πρωτοβουλιών από μέρους της Επιτροπής πριν καν αρχίσει η συλλογή υπογραφών. Τουλάχιστον 26 πρωτοβουλίες έχουν απορριφθεί ως μη παραδεκτές (π.χ. TTIP, Πυρηνική Ενέργεια, Εσπεράντο, Stop Brexit, ισραηλινοί εποικισμοί στην Παλαιστίνη).

Η πρωτοβουλία “Stop TTIP” για την απόσυρση της διαπραγματευτικής εντολής για μια Διατλαντική Συνθήκη ελευθέρου εμπορίου και προστασίας επενδύσεων, αν και συγκέντρωσε περίπου 3,3 εκατομμύρια υπογραφές, δεν καταχωρήθηκε ποτέ ως Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών, κατόπιν απόφασης της Επιτροπής που κρίθηκε εκ των υστέρων παράνομη από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ)[1].

Από το 2012, έχουν καταχωρηθεί επιτυχώς 119 πρωτοβουλίες, από τις οποίες 13 μόνο συγκέντρωσαν τις απαιτούμενες υπογραφές:

1. Right2Water / Water is a Human Right! – Η πρώτη ECI ήταν για την αναγνώριση της πρόσβασης στο νερό ως καθολικό δημόσιο αγαθό και δικαίωμα στην ΕΕ (~1,9 εκατ.) – 2013.
2. One of Us – Κατά της χρηματοδότησης ενεργειών που συνεπάγονται καταστροφή εμβρύων (~1,7 εκατ.) – 2013.
3. Stop Vivisection – Κατάργηση πειραμάτων σε ζώα (~1 εκατ.) – 2013.
4. Ban glyphosate and protect people and the environment from toxic pesticides – για την απαγόρευση γλυφοσάτης και την προστασία των ανθρώπων και του περιβάλλοντος από τα τοξικά εντομοκτόνα (~1,1 εκατ.) – 2017.
5. Minority SafePack – Προώθηση πολιτισμικής & γλωσσικής διαφορετικότητας (~1,2 εκατ.) – 2018.
6. End the Cage Age – Κατάργηση των κλωβών σε εκτροφεία ζώων (~1,4 εκατ.) – 2019.
7. Save Bees and Farmers! Save biodiversity! – Προστασία των μελισσών, των αγροτών και της βιοποικιλότητας ~1,1 εκατ.) – 2021.
8. Save Cruelty Free Cosmetics – Aπαγόρευση των πειραμάτων σε ζώα για καλλυντικά (~1 εκατ.) – 2022.
9. Stop Finning –Απαγόρευση εμπορίου πτερυγίων καρχαρία (~1,1 εκατ.) – 2022.
10. Right to Cure – No Profit on Pandemic – Δικαίωμα στη θεραπεία, Όχι κέρδη από πανδημίες: πρόσβαση σε προσιτά φάρμακα & εμβόλια με αναστολή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας (~1 εκατ.) – 2022.
11. Fur Free Europe – κατά της γούνας στην ΕΕ (~1,5 εκατ.) – 2023.
12. My Voice, My Choice – για ασφαλή και προσβάσιμη άμβλωση (~1,2 εκατ.) – 2025.
13. Ban on conversion practices in the EU – Απαγόρευση «θεραπειών» κατά της ομοφυλοφιλίας και άλλων τύπων σεξουαλικότητας (~1 εκατ.) – 2025.

Στις δύο τελευταίες, η Επιτροπή δεν είχε ακόμα απαντήσει πριν την ολοκλήρωση του παρόντος έργου. Από τις 11 που ολοκλήρωσαν τη συλλογή υπογραφών μέχρι το 2023, μόνο μία έχει ουσιαστικά ικανοποιηθεί από την Επιτροπή και τους συν-νομοθέτες:

• H πρωτοβουλία Stop Finning του 2022 οδήγησε στον Κανονισμό (ΕΕ) 2023/1542 που απαγορεύει ουσιαστικά το εμπόριο πτερυγίων καρχαρία στην ΕΕ.

Σε δύο ακόμα περιπτώσεις, η Επιτροπή προχώρησε σε νομοθετικές πρωτοβουλίες :

• H COM(2023)769 περιλαμβάνει ρυθμίσεις για τη σταδιακή κατάργηση των κλωβών, σύμφωνα με τη δέσμευση που ανέλαβε η Επιτροπή μετά την ECI «End the Cage Age». Οι συν-νομοθέτες δεν έχουν όμως ολοκληρώσει τη διαπραγμάτευση και έγκριση του προτεινόμενου κανονισμού.

• Η COM(2022)305 για τη Βιώσιμη Χρήση Φυτοφαρμάκων (SUR) ήταν η απάντηση της Επιτροπής στην «Save Bees and Farmers». Περιλάμβανε τη μείωση κατά 50 % της χρήσης των χημικών φυτοφαρμάκων έως το 2030, την απαγόρευση φυτοφαρμάκων σε ευαίσθητες περιοχές (π.χ. αστικές ζώνες και Natura 2000) και την ενίσχυση της ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας (IPM). Η πρόταση αυτή, όμως, συνάντησε ισχυρές αντιδράσεις στο Συμβούλιο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κι αποσύρθηκε επισήμως από την Επιτροπή τον Φεβρουάριο 2024. Ωστόσο, η Επιτροπή δήλωσε ότι θεωρεί τους στόχους της ECI πολιτικά δεσμευτικούς κι ότι θα επανέλθει με αναθεωρημένη πρόταση.

Η Right2Water ήταν η πρώτη ECI της ιστορίας που ξεπέρασε τις ένα εκατομμύριο υπογραφές. Ως αποτέλεσμά της, η Επιτροπή απέρριψε ρητά την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών ύδρευσης ως υποχρεωτική πολιτική της ΕΕ. Ωστόσο, δεν πρότεινε την αναγνώριση του «δικαιώματος στο νερό» στο πρωτογενές δίκαιο, όπως ζητούσαν οι πολίτες, ούτε δεσμεύτηκε για πλήρη αναθεώρηση της οδηγίας-πλαίσιο για το πόσιμο νερό. Στην πρώτη αναθεώρηση της εν λόγω οδηγίας μετά την ECI [Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184], οι ευρωπαϊκοί θεσμοί την ανέφεραν ρητά ως πηγή έμπνευσης για τρία μέτρα: 1) την υιοθέτηση του στόχου (και όχι της υποχρέωσης) της καθολικής πρόσβασης σε ασφαλές πόσιμο νερό, 2) την υποχρέωση των Κρατών-μελών να λαμβάνουν μέτρα για ευάλωτες και περιθωριοποιημένες ομάδες και 3) την αύξηση της διαφάνειας όσο αφορά την ποιότητα και το κόστος του νερού.

Η “Save Cruelty Free Cosmetics” υποχρέωσε την Επιτροπή να αναγνωρίσει ότι υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στο Κανονισμό για τα Καλλυντικά που απαγορεύει πλήρως τα πειράματα σε ζώα και το νομοθετικό και ρυθμιστικό πλαίσιο REACH που αναφέρει ότι μπορούν να απαιτηθούν δεδομένα ασφάλειας συμπεριλαμβανομένων δοκιμών σε ζώα για χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται και σε καλλυντικά. Ωστόσο, η Επιτροπή δεν πρότεινε καμία νομοθετική τροποποίηση. Αρκέστηκε να αναφέρει ρητά την ECI αυτή στη Στρατηγική της για Βιώσιμα Χημικά (CSS) και δεσμεύθηκε σε ερμηνευτικές και διοικητικές προσαρμογές, καθώς και στη σταδιακή ενίσχυση εναλλακτικών μεθόδων χωρίς ζώα, στο πλαίσιο μιας μελλοντικής ευρύτερης μεταρρύθμισης της νομοθεσίας για τις χημικές ουσίες.

Σε τρεις ακόμα περιπτώσεις, η Επιτροπή αρκέστηκε στην ανακοίνωση γενικόλογων μη νομοθετικών μέτρων (Stop Vivisection, Minority Safe Pack) ή στη δέσμευση να εξετάσει το ζήτημα της χρησιμότητας νέας νομοθεσίας μέσα σε έναν ορίζοντα αρκετών ετών (Fur Free Europe).

Σε τρεις άλλες περιπτώσεις (One of Us, Γλυφοσάτη και No Profit on Pandemic), η Επιτροπή απέρριψε ευθέως τα αιτήματα των πολιτών στις επίσημες απαντήσεις της.

Το εξαιρετικά χαμηλό ποσοστό ικανοποίησης (1/11) αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για την κατάθεση νέων ECI από την ευρωπαϊκή κοινωνία των πολιτών. Η συλλογή των υπογραφών είναι μια εξαιρετικά κοστοβόρα και χρονοβόρα διαδικασία που λίγο νόημα έχει αν το πιθανότερο αποτέλεσμα είναι η ουσιαστική απόρριψη του αιτήματος.

Η χαμηλή αποτελεσματικότητα των ECI υπονομεύει τη δυναμική του συμμετοχικού αυτού εργαλείου και της δυνατότητάς του να συμβάλει στη μείωση του δημοκρατικού ελλείμματος και την αύξηση της δημοκρατικής νομιμοποίησης της ΕΕ.

Σε πολλές περιπτώσεις, το ΔΕΕ επιβεβαίωσε τη διακριτική ευχέρεια της Επιτροπής να δράσει νομοθετικά ή όχι στην κατεύθυνση της ικανοποίησης του λαϊκού αιτήματος. Η πρακτική εμπειρία δείχνει ότι μόνο μια τροποποίηση της Συνθήκης της ΕΕ που να αναιρεί τη διακριτική αυτή ευχέρεια και να υποχρεώνει την Επιτροπή να καταθέτει νομοθετική πρόταση στην κατεύθυνση της υλοποίησης του κάθε αιτήματος που πληροί τις προϋποθέσεις, θα μπορούσε να μετατρέψει την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών (ECI) σε ένα ουσιαστικό εργαλείο δημοκρατίας.

[1] Όταν το Δικάστηριο της ΕΕ πήρε την απόφασή του, η Διατλαντική Συνθήκη TTIP είχε ήδη εγκαταλειφθεί, οπότε η Πρωτοβουλία δεν έιχε πλέον αντικείμενο.