Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται μια θεσμική και πολιτική στροφή: η ΕΕ επιδιώκει να εμπλέξει μεμονωμένους πολίτες, παρακάμπτοντας συλλογικούς φορείς όπως ΜΚΟ και συνδικάτα και ταυτόχρονα αρχίζει να περιορίζει τα κονδύλια που διαθέτει σε ΜΚΟ.
Η «Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης»
Η Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης (CoFoE) έλαβε χώρα το 2021 και 2022 και βασίστηκε σε:
- εθνικούς διαλόγους,
- panels πολιτών,
- διαβουλεύσεις μέσω ψηφιακής πλατφόρμας.
Ωστόσο:
- οι διαδικασίες επιλογής των συμμετεχόντων αλλά και το coaching τους έγιναν από εξειδικευμένες συμβουλευτικές εταιρείες,
- υπήρξε coaching πολιτών,
- ο διάλογος παρέμεινε αποπολιτικοποιημένος και μη συγκρουσιακός .
Ο πανεπιστημιακός ερευνητής Alvaro Oleart[1] υποστηρίζει ότι αυτή η “στροφή στον πολίτη” οδηγεί σε συμβολικές μορφές συμμετοχής που λειτουργούν περισσότερο συμβολικά παρά ουσιαστικά.
Τα ευρωπαϊκά panels παρουσιάζονται ως “ουδέτερα”, όμως:
- αποκλείουν κοινωνικούς φορείς που έχουν τεχνογνωσία,
- δεν ενθαρρύνουν τη διαφωνία,
- ενισχύουν την εικόνα της ΕΕ ως τεχνικού εγχειρήματος.
Αυτό οδηγεί σε μια απομαζικοποιημένη και αποπολιτικοποιημένη συμμετοχή, που δεν μπορεί να υποκαταστήσει τον ρόλο των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών.
Πίεση προς τις ανεξάρτητες ΜΚΟ
Από το 2024, άρχισε να περιορίζεται δραστικά η πρόσβαση των ΜΚΟ σε ευρωπαϊκά κονδύλια.
Το πρόγραμμα LIFE δεν μπορεί πλέον να «χρησιμοποιηθεί για δράσεις συνηγορίας» συμπεριλαμβάνοντας μάλιστα καταχρηστικά στον όρο «συνηγορία» και κάθε παρουσίαση των πολιτικών θέσεων των οργανισμών της ΕΕ. Με τον τρόπο αυτό μια σειρά από περιβαλλοντικές ΜΚΟ που συμμετείχαν ενεργά στις συζητήσεις πολιτκής σε επίπεδο ΕΕ έχασαν μια από τις σημαντικότερες πηγές χρηματοδότησης τους.
Η χρηματοδότηση λειτουργικών εξόδων ΜΚΟ μέσω του EU4Health ανεστάλη οριστικά από τις αρχές του 2025. Αυτό απειλεί την επιβίωση οργανώσεων που δραστηριοποιούνται σε θέματα δημόσιας υγείας.
Στη διαδικασία απαλλαγής (discharge) του προϋπολογισμού για το 2024, η επιτροπή CONT του ΕΚ έλεγξε δεκάδες συμφωνίες επιδότησης ΜΚΟ από την ΕΕ, χωρίς να εντοπίσει κάποια ατασθαλία.
Παρ’ όλ’ αυτά, η Διάσκεψη των Προέδρων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου αποφάσισε κατά πλειοψηφία, το 2025, να δημιουργήσει τη «Scrutiny Working Group on NGO Funding». Η ομάδα εργασίας αυτή καταγγέλθηκε από τέσσερις πολιτικές ομάδες (S&D, Renew, Greens, Left) ως μια απόπειρα να οργανωθεί ένα “κυνήγι μαγισσών”. Όταν αποφασίστηκε η δημιουργία της, ο τότε Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής (ΕΟΚΕ), Oliver Röpke δήλωσε ότι: « η στοχοποίηση οργανώσεων κινδυνεύει να διαστρεβλώσει τον δημόσιο διάλογο και να υπονομεύσει τη λειτουργία της δημοκρατικής σφαίρας».
[1] Alvaro Oleart, « Genealogy of the EU Citizen Turn » in «Democracy without politics in EU Citizen Participation», Palgrave Macmillan, 2023